Başbakanlık Osmanlı Arşivi Uzmanı, hemşehrimiz Muhammet Safi'nin hazırladığı araştırma yazısını dikkatlerinize sunuyoruz. Yazı, www.kuzeybakis.com 'sanal dergi'sinde yayınlandı. İşte "Osmanlı belgelerinde Çayeli ve köylerimiz.
Doğu Karadeniz yöresi hakkında yapılan çalışmalara bakıldığında görmekteyiz ki, bu çalışmaların büyük bir çoğunluğunu yabancı seyyahların seyahatnameleri, yabancı bilim adamlarının Osmanlı öncesi döneme dair yazdıkları kitaplar veyahut ta dini ve etnik görüşleri çerçevesinde genellikle papazların ve yanlı yazarların eserleri oluşturmaktadır.
Bu kaynaklardan hareketle nispeten objektif bilgilere dayanılarak hazırlanan ve daha çok Trabzon?la ilgili pek çok çalışma vardır. Ancak Rize ve bilhassa Çayeli hakkında bu kaynaklarda çok az bilgi yer almaktadır.
Ayrıca Osmanlı dönemine ait bilgi ise hemen hemen hiç yoktur. Ansiklopedik küçük bir ayrıntı bilginin konu ile ilgili eserlerde devamlı tekrarını görmekteyiz. Sadece Kurtuluş Savaşı ile ilgili bazı askerî ve tarihî kaynaklar varsa da bu bilgiler henüz kullanılmamış olduğundan bu konuda da aynı yavanlık karşımıza çıkmaktadır. Halbuki bazı kaynaklara göre M.Ö. 750 yılına kadar geriye gidilinceye kadar kesin bilgiler, M.Ö. 2500 yıllarına gidinceye kadar da tahmini bilgiler doğrultusunda geçmişi pek eskiye dayanan bir bölge hakkında kaynak sıkıntısından bahsetmek pek inandırıcı gelmiyor doğrusu.
Tarihçilerimizin çoğunluğu, yöreyle ilgilenenlerin ise neredeyse tamamının yeterli derecede Latince ve yabancı dilde yazılmış kayraklardan istifade edebilecek kadar yabancı dil bilgisi bulunmamaktadır. Osmanlı İmparatorluğu döneminde pek çok yabancı bilim eseri Osmanlıcaya çevrilmiştir. Bu kaynaklara ulaşmak pekâlâ mümkündür. Hele Osmanlı Arşivi gibi bünyesinde 150 milyon belgeyi barındıran, bugün o coğrafyadan 43 bağımsız devletin çıktığı Osmanlı ülkesinin direkt, civar ülkelerin ise endirekt olarak tarihlerinin bulunduğu bir araştırma merkezinde bu tür bir araştırmanın yapılmaması ise anlaşılır gibi değildir. Bir imparatorluğun kendi belgelerinden o yörenin tarihini çıkarmak mümkündür. Ancak Osmanlıca kaynaklara ulaşılmamıştır. Bunun için şimdiye kadar Çayeli'nin tarihi gerçek anlamda ortaya konulamamıştır.
Uzun yıllardan beri Osmanlı Arşivi'nde yaptığımız araştırmaların bir sonucu olarak "Osmanlı Belgelerinde Çayeli" adlı bir çalışmayı bitirmiş bulunmaktayız. Bu çalışmada Çayeli'nin geniş bir tarihçesi Osmanlı Arşivi dışındaki kaynaklardan hareketle verilmektedir. Ayrıca Osmanlı belgelerinden seçme yapılarak Çayeli'nin Osmanlı dönemindeki durumu belgesel olarak ortaya konmaktadır. Belgelerin açıklamaları, sonuçları ve orjinallerinin resimlerinin de bulunduğu bu çalışma hamiyetli hemşehrilerimizin katkılarıyla siz değerli Çayelili hemşehrilerimizin beğenilerine kitap olarak sunulmayı beklemektedir.
Kitaptaki belgeler, kısaca şu konu başlıklarını taşımaktadırlar:
Çayeli'nde pazar yeri kurulması, Çayeli'nde Belediye Teşkilatı kurulması, Belediye'nin sorunlarının İçişleri Bakanlığı tarafından karşılanması, Latom köyündeki madenin 99 yıllığına Vasilaki Yuvanidi adlı birisinin varislerine ihale edildiği ve işletmeye açıldığı, üretilen madenlerin ihracatının esasları, gelirinden vergi alınması -ki buradan Darülaceze'ye bile vergi alınıyordu-, madenin bulunduğu yerin haritası, Rize'ye bağlı bütün kaza, köy, mahalle ve nahiyelerin eski ve yeni adlarının listesi, Mapavri limanından hareket eden Rum ve Ermeni çete mensuplarının yakalanması ve sahillerin güvenliği için sahil güvenlik botu temin edilmesi, nüfusun kalabalık olmasından dolayı asayişi sağlamak için güvenlik kuvvetlerinin çoğaltılması, örnek olması için Perkam köyünden bir hemşehrimizin nüfus cüzdan sureti, evinin basıldığı ve kız kardeşinin kaçırıldığından bahseden Babikli birisinin şikâyetinin sonuçlandırılması çabaları, Rusya'dan gelen malların herhangi bir bulaşıcı hastalık tehlikesine karşı tedbir olsun diye Çayeli başta olmak üzere sahil şeridindeki bazı yerlere sokulmaması, Enver Paşa'nın emriyle bütün Türkiye genelinde uygulanan ve bir uygulaması da Trabzon vilayetinde yapılan eski Rumca, Ermenice ve Bulgarca yer adlarının değiştirilmesine dair belgenin Rize ve bağlı kaza, mahalle, nahiye ve köylerine ait yer adları listesi, Rize'ye bağlı yerlerin imarına, bölgenin kalkınmasına, genel özelliklerine, insanının yapısına vesair bilgilere dair hazırlanan bir rapor.
Kitabın ilk bölümü, yukarıda da belirtildiği gibi Osmanlı Arşivi dışındaki diğer kaynaklar ile Osmanlı devlet yıllıklarından yararlanılarak Çayeli'nin nüfusu, ihracat ve ithalatı, iklimi, sanayisi, coğrafyası, tarihi vesair özelliklerine dair geniş bir tarihçeden oluşmaktadır.
Bu yazımızda sadece Çayeli'ndeki yer adlarının değiştirilmesine dair iki belge verilecektir.
Rize ile Rize'ye bağlı kaza ve nahiyelerin köy ve mahallelerinin eski isimleriyle bunların Rize Livası İdare Meclisi tarafından değiştirilen yeni adlarının bulunduğu defterin, Mapavri nahiyesine bağlı köylerin eski ve yeni adlarının bulunduğu liste. Bu belgeden anlaşıldığına göre bugün kullandığımız köy, mahalle ve nahiye adlarının pek çoğunun adları bu belge ile belirlenmiştir. (Belgenin Osmanli Arsivi'nde bulundugu referans numarasi:BOA., DH.ID., No: 97-2/25) Rize'deki bütün yer adlarının değiştirildiğinden bahseden bu belge ve içinde yer adlarının bulunduğu defter bilgi olsun diye merkeze, yani İçişleri Bakanlığı'na Trabzon Vali Vekili Kadı Ömer Fevzi imzasıyla gönderilmiştir. Daha sonra bu defterin bir suretinin Dahiliye Nezareti tarafından Harbiye Nezareti'ne (Milli Savunma Bakanlığı), Nüfus Genel Müdürlüğü ve Defter-i Hakanî Nezareti'ne (Tapu Kadastro Genel Müdürlüğü) gönderildiğini öğreniyoruz. Belgenin tarihi 2 Kânûn-i Sâni 1329 (15 Aralık 1913)'dur.
Mapavri nahiyesinin eski ve yeni yer adları ile isimlerin değiştiriliş ve verilme nedenlerinin yer aldığı Osmanlı Arşivi'ndeki belgenin latin harflerine aktarılmış şekli: Yeni Adı Eski Adı İsmin veriliş gerekçesi Armudlu Armud Ahiyoz Ahiyoz namı terkedilmiştir.. Eski Pazar Holonte Evvelce nâhiye mevki?i ve pazar idi. Ormancık Çotnes Ormancıklarıyla meşhûrdur. Uzun Dere Perastan Uzun ve dar olan deresi meşhûrdur. İnce Sırt Aytoroz Köyde bu nâmda bulunan bir mevki? meşhûrdur. İnce Su Makre Budam Köyde bu nâmda bulunan küçük deresiyle meşhûrdur. Başköy Hemşin Başköy İbka. Hemşin nâmı hazfedilmiştir. Buzlu Pınar Kamenbos Bu nâmdaki pınarı ile ma?rûfdur. Liman Köyü Akrotel Beyaz Su Palodya Bu nâmda bir suyu ile meşhûrdur. Büyük Taşhâne Zancel Köy pek çok büyük taşhâneleriyle bilinmektedir. Demir Hisar Perkam Ca?fer Paşa Canceva Vakfiyeiyle meşhûrdur. Çatal Dere Hahunç İki derenin mahalli telâkîsinde bulunduğundan Çataldere nâmıyla bilinmektedir. Çataklı Hoca Kavalyoz Maa- Galata Padişahın huzûr hocalarından ve büyük alimlerden bir zâttır. Çukurlu Hoca Babik Büyük alimlerdendir. Çilingir Çilingir İbkâ (Eski ismi devam ettirildi) Safali Köy Meyloz Harem Tepe Çeçeva Köyde bu nâmda bulunan tepe ile meşhûrdur. Yenice Köy Belahor Şâ?irler Maryava Ahâlîsinin hemen hepsi türkücülükle bilinirler. Sabuncular Kovaroz Köyde bu nâmda büyük ve meşhûr bir arâziye izâfe edilmiştir. Sarı Su Mesavri Köyde bu nâmdaki olan suyu ile anılmaktadır. Sırt Sırt İbkâ (Aynı ismin devam ettirilmesi) Âşıklar Asrifos Ahâlîsinin hemen hemen hepsi türkücülükle meşhûrdurlar. Kapudan Paşa Mesahor Sultaân İkinci Mahmud Han hazretlerinin kızları Âdile Sultân'ın kocası Deniz Kuvvetleri Komutanı Mehmed Ali Paşa. Karaağaç Raşot Etrâf ve köyce meşhûrdur. Kesme Taş Mamul Etrâf ve köyce bu nâmdaki taş meşhûrdur. Ketenli Aya Bahnoz Rize'den çıkan ketenin en a?lâsı buradan çıktığından meşhûrdur. Küçük Taşhâne Komika Müte?addid taşhâneleriyle meşhûrdur. Gürgenli Gürgenli İbka (aynı ismin devam ettirilmesi) Ma?den Köy Latom Köydeki külliyetli çıkan manganez ma?deni meşhûrdur. Mûsâ Dağı Aprik Köyün bulunduğu dağ bu isimle ma?rûfdur. Yanıkdağ Fenaçi Köyün bulunduğu tepe bu isimle ma?rûfdur. Yamaç Köy Çıkaron Mevki?an köy yamaçda bulunduğu Yaka Yaka İbka (Aynı ismin devam ettirilmesi) Yeni Pazar Murçiva Mapavri Nâhiyesi'nin şimdiki bulunduğu çarşı Yeşil Tepe Tolones Köyün bulunduğu tepe bu isimle ma?rûfdur.
Harbiye Nazırı (Milli Savunma Bakanı) olan Enver Paşa, yayınladığı bir emirle Osmanlı ülkesinde Rumca, Ermenice ve Bulgarca olan vilayet, sancak, kasaba, köy, mahalle, nahiye, dağ, nehir gibi bütün isimlerin Türkçe'ye çevrilmesi için yurt genelinde bir çalışma yapılmasını ister. İslam olan ancak Türkçe olmayan isimler bunun dışında tutulacaktı. Bu emir 5 Ocak 1916'da yayınlanır. 3 Temmuz 1916'da Trabzon Valiliği yaptığı çalışmayı bitirir. Bu çalışma 23 sayfalık bir listeden ibarettir. Samsun'dan Artvin'e kadar bütün bölge Trabzon Vilayeti'ne bağlı olduğundan buralarının bütün yer adları da bu listede vardır. Aşağıda bu belgenin sadece Çayeli'ndeki yer adlarının bulunduğu bölümünün latinize edilmiş şeklini veriyoruz.( Belgenin Osmanlı Arşivi'nde bulunduğu referans numarası: BOA., DH. İUM., No: 48/18)
Umut yarını değiştirme çabasıdır!Senoz Vadisi’nin çektikleri..."Vizontele"yi Çok önceden Bizim Köyde YaşadıkPompalıyla kurban etmekHES'lerin Derelerin Çocuklarına YaptıklarıDuyarsız kalmayalımSitemiz sizin için var07 Temmuz 201901 Aralık 201815 Ocak 201301 Kasım 201225 Ocak 201215 Kasım 200919 Mayıs 2009
Kategori
Yorum Sayısı
Okunma
Tarih
Yazdırılabilir Sayfa |
Word'e Aktar |
Tavsiye Et
| 
Yorum Yaz
